De Oekraïense afhankelijkheid van Musks satellieten dwingt Europa een alternatief te zoeken voor Starlink. Maar hoe?

Aan het begin van de Russische invasie in Oekraïne in 2022, werd Elon Musk geprezen omdat hij het land 3.667 Starlink-terminals schonk en drie maanden gratis internet aanbood. Maar de afgelopen weken werd duidelijk hoe kwetsbaar die afhankelijkheid Oekraïne maakt.

In de week van 13 oktober konden Oekraïense drones plotseling niet sneller vliegen dan 160 kilometer per uur. Zodra ze harder gingen, viel de Starlink-verbinding uit. Daardoor konden ze de Russische Shahed-drones, die met 320 kilometer per uur vliegen, niet langer bijhouden en onderscheppen.

De oorzaak bleef de hele week onduidelijk. De Amerikaanse president Donald Trump wees naar Musk, Musk naar Trump. Pas op 24 oktober verklaarde Musk dat Oekraïne de gebruiksvoorwaarden had geschonden door Starlink in te zetten voor offensieve droneaanvallen.

Patrick Bolder, militair ruimtevaartspecialist bij het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS), is sceptisch over die verklaring. Starlink werkt volgens hem alleen boven bezet Oekraïens grondgebied, niet boven Rusland. „Het is wel heel toevallig dat dit gebeurt op een moment dat Trump toenadering zoekt tot Poetin”, zegt Bolder. Hij wijst op Trumps dieseldeal met Rusland, diens onvrede over Zelensky, die volgens de Amerikaanse president geen Russische olieraffinaderijen zou moeten aanvallen, en de dagen waarop Oekraïne geen Amerikaanse inlichtingen over Russische ballistische raketten ontving.

„Chantage en ongepaste druk”, noemt VVD-Europarlementariër Bart Groothuis de verstoring van Starlink. Of hij daarmee doelt op het Witte Huis of op Musk, laat hij in het midden. „We zien hoe Oekraïne kan worden afgeknepen. Dat een individu of een land afhankelijkheid als wapen inzet, kunnen we niet langer accepteren”, zegt hij tegen NRC.

Toch kan Oekraïne voorlopig weinig doen om minder afhankelijk te worden van Starlink en daarmee van Musk. Een alternatief dat even snel, mobiel en betrouwbaar is als Starlink, bestaat op dit moment niet, zegt Bolder. 

Zoom in

Huidige alternatieven

De Oekraïense afhankelijkheid van Starlink heeft ook Europa wakker geschud. „Satellieten worden in Brussel niet langer gezien als luxeproduct, maar als essentieel voor ons voortbestaan”, zegt Groothuis. De Europese Commissie werkt daarom aan een alternatief voor Starlink: IRIS², een constellatie van 348 satellieten die vanaf 2030 operationeel moet zijn. Tot die tijd kan Europa gebruikmaken van GovSatCom, een Europees programma dat de satellietcapaciteit van onder meer Frankrijk, Spanje, Italië en Luxemburg bundelt voor beveiligde overheidscommunicatie.

Maar GovSatCom is niet geschikt voor moderne oorlogsvoering, zegt Bolder. De satellieten bevinden zich in een geostationaire baan, op ongeveer 36.000 kilometer van de aarde. Dat is veel verder dan de lage baan om de aarde (LEO, low earth orbit), op zo’n 500 kilometer hoogte, waarin Starlink-satellieten vliegen. Daardoor is er meer vertraging bij gebruik van GovSatCom. Bovendien zijn grote, zware schotelantennes nodig om verbinding te maken. Die zijn te zwaar om op drones te monteren. Voor militaire toepassingen waarbij iedere milliseconde telt, is GovSatCom daarom geen volwaardig alternatief, zegt Bolder.

Een andere mogelijkheid is het Franse satellietbedrijf Eutelsat. De OneWeb-constellatie van het bedrijf bestaat uit zo’n 600 satellieten in een lage baan om de aarde, net als Starlink. OneWeb levert internetverbindingen aan onder meer treinen, schepen en vliegtuigen. Ook heeft het een contract met het Franse ministerie van Defensie om communicatie tussen militaire eenheden mogelijk te maken in gebieden met een slechte internetverbinding.

Maar ook Eutelsat is niet geschikt voor een droneoorlog, zegt Christian Freiherr von der Ropp, voormalig medewerker van OneWeb, en specialist in satellietcommunicatie. De kleinste OneWeb-terminals – die het satellietsignaal ontvangen – zijn zwaarder, bieden een lagere internetsnelheid en zijn minder energie-efficiënt dan die van Starlink. Daardoor zijn grotere batterijen nodig. Dat gaat ten koste van het vliegbereik van drones of van de hoeveelheid explosieven die ze kunnen meenemen.

IRIS²

IRIS² moet wel geschikt zijn voor militair gebruik in Europa. De 348 satellieten worden vanaf 2029 stapsgewijs gelanceerd; vanaf 2030 moet het netwerk operationeel zijn. Het is de bedoeling dat Oekraïne vanaf dag één gebruik kan maken van het netwerk. Of dat daadwerkelijk kan, hangt nog af van het mandaat dat de lidstaten daarvoor geven, zegt woordvoerder Thomas Regnier van de Europese Commissie.

IRIS² moet ook burgers internet bieden op plekken in Europa waar nu geen bereik is. Commerciële exploitatie moet het systeem economisch duurzaam maken. Die verantwoordelijkheid neemt Eutelsat op zich, in opdracht van de EU-Commissie, vertelt Afke Schaart van het satellietbedrijf.

Bij IRIS² zijn ontwikkeling en productie over meer bedrijven verdeeld. SpaceX doet vrijwel alles zelf, van satellietbouw en lancering tot netwerkbeheer. De productie van IRIS² is in handen van Eutelsat, het Luxemburgse SES en het Spaanse Hispasat. Zij besteden delen uit aan andere Europese producenten, zoals Aerospacelab, OHB, Thales en Airbus.

Christian Freiherr von der Ropp is kritisch over die versnippering. Doordat zoveel bedrijven bij de productie betrokken zijn, wordt het project volgens hem onnodig duur. Bovendien krijgen innovatieve start-ups daardoor minder kans om, zoals SpaceX, de hele productieketen in eigen beheer te ontwikkelen.

Lanceerschaarste

Een grote uitdaging voor IRIS² is voldoende lanceercapaciteit vinden, zegt ruimtevaartingenieur Liam Pieters. Europa beschikt over de Ariane 6, maar die raket kan voorlopig slechts enkele keren per jaar worden gelanceerd. In 2025 waren dat er vier, tegenover 193 Amerikaanse lanceringen. Dit jaar is de Ariane 6 vier keer gelanceerd, waarvan drie keer met satellieten van Amazon. Het Amerikaanse techbedrijf heeft ook al achttien toekomstige lanceringen met de Europese raket gereserveerd. 

Een lancering met de Ariane 6 is duurder dan met een raket van SpaceX: ongeveer 100 miljoen euro tegenover 60 miljoen euro. Dat prijsverschil komt mede doordat SpaceX onderdelen van zijn raketten na de lancering laat landen en opnieuw gebruikt, vertelt Pieters. „Dat is een hoop hardware die bij de Ariane 6 in de zee belandt. Daardoor kan SpaceX veel sneller opnieuw lanceren, omdat het niet telkens vanaf nul hoeft te beginnen.” Een eigen Europese herbruikbare raket ontwikkelen is volgens Pieters een project van zeker tien jaar, waarvoor miljarden euro’s nodig zijn.

Daarom lijkt IRIS² voor een deel van de lanceringen toch afhankelijk te worden van SpaceX. Regnier erkent dat dilemma, maar benadrukt dat de Europese Commissie wel een deel van de lanceringen voor de Ariane 6 wil reserveren. „We moeten Europese bedrijven een deel van de markt gunnen, zodat ze kunnen groeien.”

Schaal

Ook de beperkte omvang van IRIS² kan een probleem worden. Met 348 satellieten komt het netwerk bij lange na niet in de buurt van Starlink, dat ongeveer 11.000 satellieten heeft. Volgens Von der Ropp kunnen daardoor minder gebruikers tegelijkertijd op het netwerk en wordt de verbinding trager als er veel tegelijk online zijn.

Vooral militair kan dat een probleem zijn. Als militairen bijvoorbeeld beschut in een bos zitten, kan het voor een terminal moeilijk zijn een satelliet te vinden om mee te verbinden. De satellieten zitten immers minder dicht op elkaar dan bij Starlink, zegt Von der Ropp. Daarnaast zullen autonome systemen bij moderne oorlogsvoering een steeds grotere rol spelen. Die moeten via satellieten kunnen communiceren. Daarvoor zijn minstens duizend satellieten in een lage baan nodig. Met 348 satellieten kan IRIS² het leger volgens hem niet betekenisvolle capaciteit bieden.

Ook de commerciële exploitatie kan door de beperkte omvang lastig worden. Eutelsat moet met commerciële activiteiten een deel van de projectkosten terugverdienen. Maar met 348 satellieten blijft IRIS² volgens Von der Ropp te klein om voldoende schaalvoordelen te behalen. De Commissie erkent dat de omvang te beperkt is om op grote schaal een betrouwbaar en snel signaal te garanderen. Er zijn plannen om de constellatie op termijn uit te breiden, maar de lidstaten beslissen of daarvoor budget komt, zegt Regnier.

Lidstaten

Gelijktijdig met IRIS² ontwikkelt Duitsland een eigen satellietconstellatie voor betrouwbare communicatie, specifiek voor het Duitse leger. SATCOMBw 4 zou naar schatting tweehonderd satellieten omvatten. Het Duitse ruimtevaartbedrijf OHB, dat bij het project betrokken is, wil dat aantal tegenover NRC niet bevestigen, omdat het contract pas eind dit jaar wordt ondertekend. Het budget bedraagt 10,5 miljard euro. Net als IRIS² moeten de satellieten vanaf 2029 worden gelanceerd en vanaf 2030 operationeel zijn.

Belachelijk en onvergeeflijk, vindt Groothuis het Duitse besluit om naast IRIS² in een eigen constellatie te investeren. „We verdedigen Europa gezamenlijk en moeten ook onze militaire communicatie gezamenlijk organiseren.” De versnippering betekent bovendien dat dezelfde investering twee keer wordt gedaan. „Als je het Europees aanpakt, krijg je meer defensie voor hetzelfde geld.”

IRIS² en SATCOMBw 4 achteraf aan elkaar koppelen om de capaciteit te vergroten en het signaal betrouwbaarder te maken, is lastig, vertelt Bolder aan NRC. Daarvoor zouden de engineeringteams nu al met elkaar om tafel moeten. „Als de satellieten eenmaal in de ruimte zijn, is het moeilijk ze nog met elkaar te verbinden.”

Naast Duitsland overwegen meer lidstaten een eigen constellatie, denkt Joost Elstak, ceo van ICEYE Nederland. ICEYE bouwt radarsatellieten voor overheden, maar merkt dat de vraag naar eigen communicatiesatellieten bij zijn klanten toeneemt.

Volgens Elstak gaat het bij die nationale plannen niet alleen om efficiëntie, maar ook om soevereiniteit. Europese landen hebben niet voor niets al tachtig jaar hun eigen legers. Een eigen satellietcommunicatiesysteem hoort volgens hem bij het behoud van die soevereiniteit.

ICEYE verwacht daarom zijn activiteiten uit te breiden van radarsatellieten naar communicatiesatellieten voor overheden. In oktober kondigde het bedrijf een intentieverklaring aan om samen met het Oekraïense ministerie van Defensie te werken aan een soeverein satellietcommunicatiesysteem.

Geef cadeau





Deel





Mail de redactie