Muzikale donder en bliksem 350 jaar na de storm die de Dom van Utrecht verwoestte

Het is een zomerse, plakkerige, warme donderdagavond, als de klokken van de Utrechtse Domtoren luiden. Het is niet het gebruikelijke plechtige klokkenspel dat boven de stad weerklinkt, maar lage, drukkende tonen die lijken te waarschuwen voor naderend onheil. De rij mensen voor de deur van de Dom loopt precies langs de plek waar ooit de zuidelijke buitenmuur van het schip van de kerk stond. Bijna 350 jaar geleden, op 1 augustus 1674, werd dat schip verwoest door ‘de Schrickelik Tempeest’, de uitzonderlijk krachtige zomerstorm die een spoor van vernieling achterliet in Europa.

Vanavond wordt die storm herdacht met een even uitzonderlijk muzikaal evenement: vier kerkorgels, honderden kilometers uit elkaar, zullen het stuk samen en gelijktijdig uitvoeren Een storm in het geheugen van de Engelse componist James Wood in première. Via een razendsnel audiosysteem worden orgels in Berlijn, Düsseldorf en het Engelse Blackburn live gestreamd naar de Domkerk, waar ze samen met het Utrechtse Bätz-orgel een storm nabootsen. “Het is een hele gebeurtenis”, zegt een vrouw in het publiek, die binnen is gaan zitten. “Ik heb ze deze week horen oefenen, nou, je weet niet wat je meemaakt!”

Een rij verder staat de Britse componist James Wood (71). Hij begon als organist, maar werd later slagwerker, dirigent en componist. Behalve zijn studententijd in de jaren zeventig heeft hij slechts één keer eerder voor orgel gecomponeerd. Schrijven voor het instrument waarmee hij zijn muzikale leven begon, ging hem volkomen natuurlijk af. “Ik voelde me als een vis die terugkeert naar de zee”, vertelt hij voor aanvang van het concert. Het project vergde veel denkwerk op grote schaal. De vier orgels hebben elk een andere constellatie van pijpen en een andere klankwereld, van het hypermoderne orgel in de St. Antoniuskerk in Düsseldorf tot het negentiende-eeuwse orgel in de Dom van Utrecht, met pijpen die de storm van 1674 hebben meegemaakt. “Het is alsof je voor vier verschillende orkesten componeert.”

Een wervelwind raast door de pijpen. Geagiteerde tonen dalen sneller en giftiger, als dikke hagelstenen.

donder en bliksem

De keuze welke orgels mee zouden doen aan het project was een heel gedoe, vertelt Wood. Een van de voorwaarden: het moesten grote orgels zijn met drie manualen (de klavieren die je met je handen bespeelt). Onmisbaar: een goede internetverbinding om het samenspel glashelder te maken. In Engeland hadden ze in eerste instantie Coventry Cathedral in gedachten, een kerk die aansloot bij het thema van het concert, omdat deze tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar gebombardeerd was. Om verschillende redenen bleek samenwerking onmogelijk. Ook Manchester Cathedral viel af. Maar in het stadje Blackburn, waar het luidste orgel van het Verenigd Koninkrijk staat, wilden ze dolgraag meedoen aan het project.

Ondertussen is de stilte voor de storm in de kathedraal aangebroken. Vanuit Blackburn laat de Britse organist en componist Darius Battiwalla (58) zijn orgel tjilpen als een zwerm vogels. Karolina Juodelyte (Litouwen, 34) in de Epiphanienkirche in Berlijn en Dominik Susteck (Duitsland, 46) in Düsseldorf sluiten zich even later bij hen aan. Tot slot sluit kathedraalorganist Jan Hage (60) zich aan.

Op een groot scherm zien we de vier organisten aan het werk. Dan breekt de storm los. De grootste orgelpijpen rommelen dreigend en met felle stoten gooien de vier orgels de bliksemschichten heen en weer. Een wervelwind raast door de pijpen. Geagiteerde tonen dalen steeds sneller en venijniger, als dikke hagelstenen. In de hoogste registers valt een zware stortbui. En dan gaat het echt los: de vier organisten leggen beide handen plat op de toetsen. Via speakers links en rechts en hoog in de kerk springen de klanken nu eens heen en weer en razen dan weer om het publiek heen. Je waant je midden in de kracht van de natuur.

Vertraagde geluidsgolven

Orgels uit verschillende kerken die synchroon samenspelen: Jan Terlouw schetste dit beeld al in 1971 in zijn roman Koning van Katorentoen hij hoofdpersoon Stach de schuifelende kerken van Uikumene liet samensmelten tot één gigantische kathedraal. In een fictieve wereld is dat makkelijk gezegd, maar in de echte wereld heb je te maken met de wetten van de fysica: naast het feit dat je een kerkorgel niet zomaar kunt verplaatsen, verplaatsen geluidsgolven zich met een vertraging. TouchLab, de onderzoeksafdeling van het Utrechtse nieuwe muziekensemble Insomnio, wist daar wel raad mee. Al een aantal jaar werken ze aan hoogwaardige streamingtechnologie waarmee je op grote afstand samen muziek kunt maken met een nauwkeurigheid van enkele milliseconden. De technologie gebruiken om de grootste, onbeweeglijke muziekinstrumenten ter wereld digitaal bij elkaar te brengen, is de beste reclame die TouchLab zich kan wensen.

Insomnio’s dirigent Ulrich Pöhl (Duitsland, 49), die orgels liefkozend “de oorspronkelijke kerkbewoners” noemt, kwam met het idee. We zien hem vanavond niet tijdens het concert. In de provostkapel van de kathedraal dirigeert hij tussen computers, kabels en mengpanelen. Niet dat de organisten zijn handgebaar kunnen zien, zegt hij achteraf, want videobeelden daarvan zouden hen met veel te veel vertraging bereiken. Hij dirigeert vooral om zelf in de muzikale flow te blijven. De organisten horen zijn audiosignalen (“just one, two, three, four”) via koptelefoons. “Ik ben net als de stem van God”, grinnikt hij.

Na iets minder dan drie kwartier, precies zo lang als de echte storm in 1674 duurde, is de orgelstorm uitgeraasd. De laatste windvlagen die door de orgelpijpen ruisen, gaan toevalligerwijs heel symbolisch over in het geluid van een sirene uit een passerend voertuig van een van de Utrechtse hulpdiensten.

Delen





Stuur een e-mail naar de redactie