De Franse hoogleraar versus de superrijken van Silicon Valley: wie wint de strijd om de Californische miljardairsbelasting?

De poort en de garage van het moderne witte huis op 2850 Broadway in San Francisco staan open. Tussen de neoklassieke panden van een van de duurste straten van de stad – Billionaires Row, luidt de bijnaam, onder anderen Nvidia-baas Jensen Huang woont hier – valt het wat uit de toon. Aan het hek hangt een bordje dat een verbouwing aankondigt.

Tot eind 2025 was dit huis met vijf slaapkamers, zes badkamers en uitzicht op de Golden Gate Bridge van Larry Ellison, topman en oprichter van softwarebedrijf Oracle (geschat vermogen: zeker meer dan 180 miljard dollar, zo’n 158 miljard euro). Eind december verkocht hij het plots, voor 45 miljoen dollar. Waarom was niet helemaal duidelijk, maar het moment van de verkoop bracht de geruchtenmachine op gang. Slechts enkele weken eerder was gebleken dat Californië mogelijk zou stemmen over een plan om miljardairs die op 1 januari 2026 in de staat woonden fors extra te belasten.

Ellison gold vermoedelijk al niet meer als inwoner van Californië. Hij wijzigde zijn officiële adres enkele jaren geleden, naar een plek in Florida. „Maar misschien wilde hij extra zeker zijn”, grijnst Emmanuel Saez tien kilometer verderop in zijn kantoor op de universiteit van Berkeley.

De Franse hoogleraar economie is een van de drijvende krachten achter de voorgenomen miljardairsbelasting. Vanuit zijn raam op de zesde verdieping van een brutalistisch gebouw op de campus heeft hij nagenoeg perfect zicht op de skyline van San Francisco en een groot deel van Silicon Valley. In die regio wonen veel van de mensen tegen wie Saez het met zijn belasting opneemt.

Zoom in

Over twee weken, op 3 november, mogen Californiërs stemmen over zijn revolutionaire plan. Het idee is simpel: het vermogen van alle miljardairs in de staat één keer met 5 procent belasten, om meer dan 100 miljard dollar op te halen voor gezondheidszorg. Het idee komt uit de koker van de vakbond voor gezondheidszorgmedewerkers, de SEIU-UHW, en is grotendeels vormgegeven door een groep prominente academici, onder wie Saez.

Het referendum past in een mondiale discussie over hoe om te gaan met de allerrijksten. De mogelijke belasting voor hen in Californië, waar Silicon Valley ligt en dat de vierde economie van de wereld is, zou grote impact hebben. De staat telt een groot aantal (tech)miljardairs: op bijna 40 miljoen inwoners zijn er zeker meer dan tweehonderd, onder wie zeer bekende als Mark Zuckerberg. Voorstanders zien een kans met die belasting iets te doen aan de enorme ongelijkheid in de staat, waar tentenkampen van daklozen onder praktisch elke snelweg opduiken en de AI-boom in rap tempo de middenklasse uit San Francisco verjaagt.

Tegenstanders, onder wie gouverneur – en mogelijk Democratisch presidentskandidaat – Gavin Newsom, vrezen dat de belasting Californië vooral schade zal berokkenen. Want jaagt deze niet juist miljardairs – of misschien zelfs heel Silicon Valley – weg uit de staat?

Zoom in

Cadeautjes van Trump

Saez, een man die het liefst truien draagt en in een Honda uit 2009 rijdt, weet nog goed hoe het ging. Een jaar geleden kreeg hij een e-mail, van Dave Regan, voorzitter van de zorgvakbond. „De regering-Trump had net [zorgverzekeringsprogramma] Medicaid enorm teruggedrongen om belastingverlagingen te financieren. De bond maakte zich grote zorgen, en ze vroegen zich af of er een progressieve manier was om geld binnen te halen.”

Saez had eerder gewerkt aan voorstellen voor een belasting voor de superrijken, onder meer voor de progressieve politicus Bernie Sanders. „Zo kwamen ze bij mij terecht.”

Zoom in

Saez is een goede bekende en collega van Gabriel Zucman en Thomas Piketty, twee economen die internationaal bekendstaan om hun werk inzake ongelijkheid en belastingontwijking. Saez, bij het grote publiek minder bekend, geniet binnen zijn vakgebied veel respect voor zijn onderzoek naar de manier waarop de „miljardairsklasse”, zoals hij die noemt, inkomstenbelasting ontwijkt. De miljardairs betalen zichzelf in feite geen salaris uit, waardoor hun belastingdruk extreem laag ligt. Wie een groot aandeel in een bedrijf bezit, kan steenrijk zijn, maar draagt niks af.

Dat het tot een referendum zou komen, had hij een jaar geleden absoluut niet verwacht. „Maar de vakbond was heel gedreven om het gat te dichten.” Er werden genoeg handtekeningen binnengehaald om de maatregel op het stembiljet te krijgen, bleek deze zomer.

Volgens het plan worden miljardairs die op 1 januari 2026 in Californië woonden éénmalig belast met 5 procent over hun vermogen – of dat nu in aandelen zit of in contant geld. De opzet werd expres pas onthuld in november 2025, zodat de doelgroep geen tijd had om te verhuizen. „Anders kopen miljardairs zo ergens een vakantiehuis en gaan ze juridische trucs gebruiken”, zegt Berkely-hoogleraar Brian Galle, gespecialiseerd in belastingrecht en medeauteur van de wet, in een videogesprek.

De initiatiefnemers willen het de miljardairs moeilijk maken om aan te tonen dat ze écht niet meer in Californië woonden op 1 januari. De fiscus in de staat mag vergaand onderzoek doen naar waar mensen hun ‘primaire banden’ hebben en staat erom bekend dat grondig te doen – tot uitzoeken waar ze een (dieren)arts hebben aan toe. „Ze hebben daar tachtig, negentig jaar ervaring mee en zijn er behoorlijk goed in”, aldus Galle.

Zo kent het plan meer slimmigheden, die mede van Galle komen. Als iemands vermogen vastzit in een bedrijf, wordt het verplicht aandelen te verkopen om de belasting te kunnen betalen. En als dat écht niet kan, „hoef je niet meteen te betalen”, zegt Galle. „Maar wel zodra je je belang verkoopt. En dan betaal je rente.”

Galle en Saez zien het referendum nadrukkelijk als een strijd van democratie tegen oligarchie: het gaat lang niet alleen om geld. „Miljardairs zijn politieke figuren geworden”, zegt Saez. „Kijk naar Elon Musk. Ze schuwen het niet om vriendjes te zijn met Trump en via grote donaties invloed uit te oefenen. Het is duidelijk dat oligarchie een concrete betekenis heeft.”

Saez roemt de eenvoud van de keuze die voorligt: miljardairs versus gezondheidszorg. „Politiek gezien werkt dit. We horen veel over deze groep, mensen weten wie het zijn.”

Woedende miljardairs

Tegen het plan van Saez en de vakbond is in Californië een stevige campagne op gang gekomen. Wellicht niet verrassend hebben sommige miljardairs zich woedend tegen het voornemen uitgesproken, Sergey Brin, medeoprichter van Google, voorop.

Brin – geschat vermogen: ruim 200 miljard dollar – kocht vorig jaar een huis aan Lake Tahoe in buurstaat Nevada, met als doel de belasting te ontwijken. Hij heeft meer dan 100 miljoen dollar gestopt in de campagne die het belastingplan moet torpederen. Overigens houden verreweg de meeste miljardairs zich stil. Een enkeling zei geen probleem te zien in de belasting, zoals Nvidia-topman Jensen Huang.

Opmerkelijk is uit welke hoek de miljardairs steun krijgen. Van een gesloten arbeidersfront is geen sprake. Bijna alle vakbonden, van die voor leraren tot die van brandweermannen, zijn er helemaal niet over te spreken dat de opbrengst alleen naar de gezondheidszorg gaat. Zij vrezen zelfs dat als sommige miljardairs toch vertrekken, dit via lagere belastinginkomsten de budgetten voor onderwijs en veiligheid kan treffen. De campagne tegen het plan schermt met een verlies aan belastingopbrengsten van 25 miljard dollar.

Brin was niet de enige miljardair die een poging deed te verhuizen. Zo zou Uber-oprichter Travis Kalanick naar Texas zijn vertrokken. Ook investeerder David Sacks deed dat vlak voor 1 januari, berichtte de Financial Times.

Los van een vertrek van miljardairs vrezen sommigen dat de economie van Californië op de lange termijn schade lijdt door het belastingplan. „De voorstanders zeggen: dit is eenmalig”, zegt Enrico Moretti, hoogleraar economie aan Berkeley. Hij heeft zich ontpopt tot een van de felste academische tegenstanders van het referendum. De Italiaan, gespecialiseerd in de ‘mobiliteit van superrijken’, keert zich daarmee tegen zijn directe collega Saez, die twee deuren verder kantoor houdt.

Zoom in

Moretti heeft vanuit zijn kantoor precies hetzelfde uitzicht op San Francisco en Silicon Valley als Saez, maar ziet daarin iets heel anders: geen oligarchie, maar de basis van een goed draaiende economie. „Ik denk dat dit ons op de lange termijn veel kan kosten.”

De hoogleraar vreest dat niets zo weinig tijdelijk is als een ’tijdelijke’ belasting en dat het plan op termijn Silicon Valley om zeep helpt. „Stel je jonge ondernemers voor die er nog over nadenken waar ze hun bedrijf beginnen. Deze plek trekt vele van hen aan, hoewel de belastingen er al heel erg hoog zijn. Elke nieuwe belasting maakt die weging net iets moeilijker.”

Moretti, die over zijn verstandhouding met Saez niet veel meer zegt dan dat ze „wel eens praten”, wijst op de concurrentie van Florida en Texas. Dat zijn staten met een lage belastingdruk die graag techbedrijven aantrekken. De afgelopen jaren zijn hier al mini-Silicon Valleys ontstaan, en ondernemers als Elon Musk hebben er bedrijven naartoe verhuisd en zijn er gaan wonen. „Ik ben vóór verhoging van de fiscale druk op zeer rijke individuen in de VS. Maar dat moet je landelijk doen, of via de erfbelasting. Californië is een vooruitstrevende staat, we willen hier allemaal graag progressief zijn. Maar op zeker moment wordt het gat met andere staten te groot.”

‘Liever landelijk beleid’

Dat je miljardairs beter landelijk kan belasten, is ook het belangrijkste argument dat de Democratische gouverneur Gavin Newsom aanvoert om tegen te zijn. Althans, officieel: Newsom heeft een uitgebreid netwerk in Silicon Valley en aast waarschijnlijk op de steun van verschillende miljardairs bij een mogelijke gooi naar het presidentschap in 2028. Tot het laatste moment onderhandelde hij met de initiatiefnemers over een deal om de belasting van het stembiljet te halen, maar tot overeenstemming kwam het niet.

Het referendum heeft de Democratische partij in Californië sowieso flink verdeeld. Zo is Ro Khanna, een bekende Democraat die onder meer Silicon Valley vertegenwoordigt in het Huis van Afgevaardigden, juist voorstander. Over het algemeen zijn de meer gematigde partijleden tegen, terwijl de linkervleugel meer ziet in de belasting. Begin oktober dook de bekende progressieve senator Bernie Sanders op in San Francisco om campagne te voeren voor de ja-stem.

De voorstanders van het plan zien de felle en brede weerstand vooral als een gevolg van desinformatie en bangmakerij. Het ‘vluchtrisico’ van miljardairs wordt volgens Saez en Galle veel te dramatisch voorgesteld. En zelfs al vertrekken er een paar, hoe erg is dat dan? „Ze betalen nu eenmaal heel weinig inkomstenbelasting”, zegt Brian Galle. „Als er al een paar weggaan, is het effect niet groot.” Hij verwijst naar een analyse van het onafhankelijke budget office van de staat, dat de miljardairsbelasting een netto positief effect toeschrijft van miljarden dollars.

Saez denkt vooral gouverneur dat Newsom de andere vakbonden onder druk heeft gezet. „Voor hen is een goede band met hem belangrijk. Maar willen leraren echt campagne voeren tegen een belasting voor miljardairs?”

Over één ding is hij het wel eens met ‘buurman’ Moretti: dat de belasting vast, en niet tijdelijk is. Saez zou het liefst zien dat de taks gewoon blijft bestaan, wat volgens hem zou passen bij de VS. „Dit land was het eerste met hoge belastingschijven tijdens de Eerste Wereldoorlog. En er was een enorme belasting voor bedrijven om WOII te financieren. De VS hebben fiscaal vaak vooropgelopen, ook bijvoorbeeld met de aanpak van belastingontwijking via Zwitserland.”

Zoom in

Volgens peilingen kan het met de uitslag nog alle kanten op; Californiërs zijn verdeeld en worden inmiddels van alle kanten bestookt door beide kampen. Tv-spotjes van de tegenstanders waarschuwen voor een „belasting voor iedereen”, terwijl bureaucraten een doorsnee buitenwijk afstropen op zoek naar dingen om te belasten, zoals surfplanken. Anderzijds spraken eind september een aantal Nobelprijswinnende economen, onder wie Paul Krugman en Joseph Stiglitz, zich uit voor het plan – juist omdat ze hopen dat het referendum wereldwijd tot miljardairsbelastingen leidt.

Iedereen lijkt het er in ieder geval over eens dat als de maatregel het haalt, er nog een hevige juridische strijd zal volgen. Niet alleen over de vraag of mensen écht verhuisd zijn, maar ook of de heffing überhaupt grondwettelijk is. „Miljardairs zagen dit aankomen”, zegt Moretti, „en ze hebben allemaal mensen die erin gespecialiseerd zijn met dit soort kwesties om te gaan. Het betreft hier een van de meest geraffineerde groepen mensen op aarde.”

Geef cadeau





Deel





Mail de redactie