Voor Ruchama Noorda (1979-2024) bestond er geen onderscheid tussen leven en kunst

Half verborgen tussen verwaarloosd gemeentelijk groen staat een wit geschilderd houten huis vlakbij het Frederiksplein in Amsterdam. Het werd in 1878 gebouwd als politiepost, met een puntdak en een aangebouwde politiecel. Ooit waren het er ruim vijftig, nu zijn er nog maar drie over. Beeldend kunstenaar Ruchama Noorda gebruikte het de laatste jaren van haar leven als atelier.

Hier heb ik haar voor het laatst ontmoet, in juni 2023. Ze was al ernstig ziek. Als ze zich sterk genoeg voelde, bracht ze hier de dag door, die dan begon met het verzamelen van naalden, spuiten en ander afval in de bosjes rond de studio. Geleidelijk aan zaaide en plantte ze geneeskrachtige planten en bloemen tussen het groen, groef waterbakken voor de vogels, plaatste gestapelde zuilen en ruggengraatachtige sculpturen en hing glinsterende dingen in de bomen.

Ruchama vergeleek de studio met de hut van Baba Yaga. Deze heks uit Slavische sprookjes belichaamt vrouwelijke kracht en onafhankelijkheid en is de beschermer van de waterfonteinen van het leven. Baba Yaga woont in een kleine magische hut in het bos, versierd met slingers van botten en schedels. De hut staat op kippenpoten en kan ronddraaien en wild dansen, waarbij de botten ratelend heen en weer zwaaien. De gelijkenis met Baba Yaga is in meer dan één opzicht opvallend. Foto’s tonen Ruchama aan het werk terwijl hij kortstondige sculpturen bouwt van hout en modder. Besmeurd met klei roert ze in kookpotten en steekt ze het vuur aan.

PhD kunstenaar

Ik kende Ruchama al vanaf haar tweede jaar aan de kunstacademie in Den Haag, ik was haar docent tot haar eindexamen in 2002. Later begeleidde ik samen met Kitty Zijlmans haar promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden. In 2015 promoveerde zij als een van de eerste kunstenaars in Nederland op een proefschrift en tentoonstelling over de Lebensreform-beweging.

De twintigste-eeuwse hervormingsbeweging, geworteld in de romantische traditie en in de theosofische en antroposofische denkscholen, richt zich op het verbeteren van de menselijke levenswijze door een terugkeer naar een denkbeeldige ‘natuurlijke’ en oorspronkelijke staat van zijn. Ruchama onderzocht de culturele, artistieke en spirituele erfenis van de hervormingsbeweging en de terug-naar-de-natuur-levensstijl die daarmee gepaard ging, van de zestiende-eeuwse anabaptisten tot de hippiebeweging in Californië in de jaren zestig. Tegelijkertijd experimenteerde ze met reformideeën in installaties, tekeningen, sculpturen, pamfletten en performances.

Zo richtte zij samen met drie collega-kunstenaars het collectief Civic Virtue (2009-2014) op, als tegengif voor wat zij beschouwden als een te individualistische cultuur. In navolging van de Grand Tour die kunstenaars in de klassieke West-Europese traditie maakten als onderdeel van hun opleiding, maakte Civic Virtue een ‘low-budget Grand Tour’ langs kunstenaarsinitiatieven in Nederland, Duitsland en Italië. Als franciscaner bedelmonniken waren de leden afhankelijk van de vrijgevigheid van collega-kunstenaars.

Er zat altijd een ironie in deze experimenten. Ruchama was zich scherp bewust van de problematische kanten van de geschiedenis van de hervormingsbeweging, vooral van de relatie tussen Lebensreform en het nationaal-socialisme. Ze noemde dit “de modderige erfenis van Lebensreform”. Er was een voortdurende spanning tussen de Lebens-reformidealen en de mystieke ervaring die daarmee gepaard ging en die zij ook deelden, enerzijds, en scepticisme en kritische distantie anderzijds. Deze spanning was vruchtbaar voor haar werk en weerhield haar er niet van om later betrokken te raken bij de Kabouterbeweging en bij de krakersgemeenschap in Ruigoord, vlakbij Amsterdam.

Besmeurd met klei roert ze in kookpotten en steekt ze het vuur aan

Toen Ruchama in 2019 terugkeerde van een werkverblijf in India, ontdekte ze een knobbeltje in haar borst, vertelt haar partner Patrick van Schinkel. De kanker leek twee jaar lang behandelbaar, maar verspreidde zich daarna overal.

Voor Ruchama was er geen onderscheid tussen leven en kunst. Ze zette haar praktijk voort met enorme mentale kracht. Ze voltooide het boek in 2022 samen met haar Amerikaanse vriend Dick Hebdige Zo boven, zo benedenwaarin een overzicht van haar werk staat.

Antroposofische opvoeding

Ruchama werd geboren in Leiden, de tweede van vier kinderen, bezocht daar een vrije school en groeide op in de antroposofische ideeën van Rudolph Steiner. Haar grootvader van moederskant was gepromoveerd in Semitische talen en deed onderzoek naar oude christelijke en joodse mystiek. Ruchama’s moeder, Jeannette Boertien, promoveerde in 2013 als archeoloog op een proefschrift over textielproductie in de IJzertijd in de Levant. Tijdens een verblijf bij Civic Virtue in Worpswede, waar eind negentiende eeuw een bekende kunstenaarskolonie was gevestigd, maakte Ruchama samen met Gijs Wahl een weefgetouw met weefgewichten van klei en steen, gebaseerd op het werk van haar moeder. onderzoek.

Als kind maakte Ruchama dingen van klei die ze uit de rivier haalde en stoffen van grassen, vertelt haar moeder. Ze schreef ook gedichten en was geïnteresseerd in kalligrafie en typografie. Woorden, teksten en ‘woordbeelden’ spelen een belangrijke rol in haar oeuvre. Zoals een tekstbordje met de woorden ‘PRIVATE PROPHESY. Geen excessen’. Ze heeft het gepost bord in de woestijn van Californië. In Joshua Tree National Park vond ze het ongerepte landschap waar ze zo van hield.

Vanaf 2019 maakte Ruchama het levende en steeds verder ontwikkelende beeld bij kunstplek Mediamatic in Amsterdam Tumuluseen soort omheinde tuin “die functioneert als een natuurlijke ruïne, composthoop, aardesculptuur, zaaibed, grondwerk, verfbron en mesthoop.” De resten van de tuin liggen er nog, verval hoort bij het werk. Ze verbeeldde de cyclus van leven en dood en de zoektocht naar een herstel van de verbinding tussen het menselijk lichaam en de natuur keer op keer. Modder, dat zowel vergif als medicijn kan zijn, was het voornaamste materiaal voor haar werk. Het laatste werk is Etherisch LandSchraapgemaakt in 2023 samen met familie en vrienden, met lokale bodem in wat Ruchama de “Ruigoord-oase” noemde.

Ze geloofde dat haar leven op deze planeet verbonden was met vorige en toekomstige levens die zich tegelijkertijd ontvouwden. De tekening voor haar rouwkaart in 2021 had ze al gemaakt: een grote lichtgevende bol, getekend met chlorofyl, zwevend in een zwart universum van Oost-Indische inkt.

Om te delen





E-mail de redacteur