Het is december, dus rijm is terug in het land. Doneer denkend, bij staan, weer neer; Naast de tas en het paard brengt Sinterklaas de woordparen mee, getrouwd sinds de Sint-Juttemis, om te schitteren in gedichten waar velen voor bezwijken, zelfs de achterneven.
Waar komt dat rijmen eigenlijk vandaan? Waarom rijmen we? Waarom is rijmen zo onweerstaanbaar dat je poëzie zou kunnen definiëren als een tekst die rijmt, of die met opzet niet rijmt? En sinds wanneer is dat het geval? Wanneer was de Sint-Juttemis?
Het idee is dat rijmpjes het onthouden gemakkelijker maken. Een appel per dag houdt de dokter weg. Cognitief gemak. Commercials maken er dankbaar gebruik van. De beste bomen uit het bos vind je als hout bij Jongevos! En volgens recent onderzoek is het ook waarschijnlijker dat iets dat rijmt, wordt geloofd.
Het cognitieve gemak moet betekenen dat rijm heel oud is; mensen konden rijmen voordat ze konden schrijven. Het past in een orale cultuur. Dit idee is zo sterk dat je het kunt vasthouden, ook al weet je dat de bekendste gedichten uit een orale cultuur komen, de Ilias in van Odysseerijm niet. Homer had nooit aan een cadeau gedacht. Hij gebruikte lange en korte lettergrepen om een bepaald ritme in zijn tekst te creëren. Het verdomde metrum, om maar te beginnen met rijmen.
Einde rijm
Dat betekent niet dat de oude Grieken onbekend waren met het fenomeen eindrijm. Ze vonden de nimf Echo uit, hun burgemeester van Wezel, en in Aristophanes’ Wespen in Kikkers lijkt een paar keer te zijn gerijmd. Misschien was rijm voor de Grieken als het wiel voor de Azteken; ze kenden het maar gebruikten het niet vaak, of alleen als speelgoed. Ik kan me moeilijk een wereld voorstellen waarin de dactylische hexameter beter werkt als geheugensteuntje dan als rijm, maar blijkbaar was dat toen zo. Metrum verslaat rijm. ChatGPT doet er ook niet veel van, wanneer de eerste regels van het Ilias rijmen:
Zing, O Muze, de wrok zo groot,Van Achilles zaaide hij de doodZijn toorn bracht pijn voor de Achaians,En velen liet hij achter als schaduwen.
Maar het is waarschijnlijk gedenkwaardiger dan:
Zing, Godin, over de toorn van Achilles van Peleus, de bron vanDood en vernietiging die duizenden rampen voor de Achaians brachten
(Vertaling van Imme Dros).
Eerste rijm
Nou ja, baby- en badwater. En eendengeklets. Nog in de vroege middeleeuwen was rijmen in Europa zo ongewoon dat een Oud-Engels gedicht dat het wel gebruikte, bekend stond als ‘The Rhyming Poem’. Toen was het nog niet gedupliceerd. Twee regels eruit:
Laat de botten van mannen één worden,en uiteindelijk geen
Sommige sluiten uit Het Riming-gedichtopgenomen rond 970 Het Exeter-boeklijkt niet meer te rijmen. Bij oude gedichten is dit vaak het geval; als de uitspraak van het ene woord verandert en het andere niet, gaat de echo verloren.
Wie wat als eerste rijmt, is een vraag die nog steeds op een antwoord wacht. Misschien is rijm ook zoiets als schrijven; een idee dat gedurende meerdere eeuwen door verschillende mensen op meerdere plaatsen is ontwikkeld. Het eerste schriftelijke bewijsmateriaal komt uit China, uit de zevende eeuw voor Christus (BCE). Welk gedicht uit deze beroemde bundel, de ShijingIk weet niet welke de oudste is. Het eerste gedicht begint waarschijnlijk met een visarend. Ontharen, ontharen, opruimen, shockeren, verouderen, verergeren, beschermen, zo luidt het rijmwoordenboek van Mick. Een vogel als begin van alles. Guan, guanhij zingt.
