Een muzikale ‘diss’ in de klassieke muziek. Hoofdpersoon: de 81-jarige John Eliot Gardiner

In de popmuziek gebeurt er van alles behalve muziek maken: intriges, overspel, onder water steken, ontwricht. Klassieke muziek daarentegen is mooi, ontroerend en spannend, maar ook behoorlijk braaf. Wat de 81-jarige dirigent John Eliot Gardiner nu heeft verwezenlijkt, mag dus gerust een donderslag bij heldere hemel worden genoemd. Er is rundvlees in klassiek land!

Het zit zo: de Brit John Eliot Gardiner wordt beschouwd als een muzikaal genie. Een veeleisend, onvoorspelbaar, gevoelig genie. In 1966 richtte hij het Monteverdi Choir op, en kort daarna het Monteverdi Orchestra, dat in 1978 (na enkele wijzigingen) de naam English Barok Soloists kreeg (samen ‘MCO’). Samen werden deze twee groepen met Gardiner wereldberoemd, vooral met muziek uit de barok en klassieke periode. Opnames ervan worden voor veel mensen nog steeds als de standaard beschouwd, en als dat niet het geval is, zet dan altijd een opname van Gardiner op om te horen hoe hij dat deed. Muzikanten maken er doorgaans geen geheim van dat hij geen makkelijke is. Het resultaat gold voor veel mensen, inclusief muzikanten.

En vorig jaar sloeg hij een zanger in het gezicht.

Op het Franse Berlioz Festival was de toen 29-jarige zanger William Thomas aan de ‘verkeerde’ kant van het podium beland. De getuigenissen van wat er daarna gebeurde achter de schermen Er zijn precieze verschillen, maar Gardiner heeft Thomas tenminste die klap gegeven. Einde carrière? Dat zou je denken. De week daarop maakte Gardiner via zijn management bekend dat hij al zijn toekomstige concerten afzegde om een ​​’bezinningsperiode’ onder ‘gespecialiseerde hulp’ in te gaan.

Dat deed hij en dit jaar voelde hij dat hij er weer klaar voor was. In een interview in de Zuid-Duitse krant hij noemt de gebeurtenis een ‘schokkend en betreurenswaardig incident’ waarna hij ‘gedragstherapie’ onderging: “Ik heb het gevoel dat ik mezelf vandaag beter ken dan voorheen.” Dat gezegd hebbende, wilde hij wel weer aan het werk bij zijn MCO. Maar ze zijn inmiddels verder gegaan met een andere dirigent en dat vond de directie prima. In juli lieten ze Gardiner eindelijk de deur zien. De tournee van de ensembles, wier repertoire Gardiner nog had bepaald, zou met een andere dirigent worden gespeeld. Einde carrière? Dat zou je denken.

En toen verraste Gardiner in september vriend en vijand door op 81-jarige leeftijd terug te slaan: hij richtte een nieuw koor en orkest op. Het Constellation Koor en Orkest. Hij toerde er vorige week mee; niet alleen tegelijk met zijn oude ensembles, maar ook met exact dezelfde muziek. De klassieke wereld vatte het als één geheel op ontspoor luxe. Beide concerten vonden twee opeenvolgende zaterdagen plaats in de Elbphilharmonie in Hamburg.

Geen bezwaar

Zangers van het Monteverdi Koor lijken geen (overgewicht) bezwaren te hebben om weer met Gardiner te zingen: zeventien van de achttien zangers die nu in het Constellation Koor zitten, hebben eerder met Gardiner samengewerkt, onder meer in het Monteverdi Koor. Van de 32 orkestmuzikanten hebben er 29 in eerdere Gardiner-orkesten gezeten. Dat lijkt te passen bij wat Gardiner zei in de Zuid-Duitse krant zegt: alleen het management zou belemmerend zijn geweest; veel muzikanten zouden hem terug gewild hebben.

Aan de andere kant hebben zeker 28 van de 49 muzikanten die nu concerten geven met MCO ook met Gardiner gespeeld. Gardiner heeft hen niet gevraagd of ze hebben geweigerd. De rest van het orkest lijkt aangevuld te worden met muzikanten uit andere barokorkesten. Opvallend is dat twee solisten die momenteel meezingen met MCO (sopraan Hilary Cronin en bas Florian Störtz) in 2025 op de rol maken deel uit van Gardiners nieuwe ensemble.

Andere concertzalen waren zelfs nog vergevingsgezinder dan de Elbphilharmonie, die als enige ervoor koos om beide ensembles een kans te geven. Omdat MCO dit programma oorspronkelijk met Gardiner zou spelen en het publiek waarschijnlijk meer een kaartje kocht voor de naam Gardiner dan voor het repertoire, annuleerden de concertzalen van Wenen, Luxemburg, Dortmund en Versailles MCO eenvoudigweg en vervingen het door Gardiner door zijn nieuwe ensemble. MCO moest het nu doen met een kortere tournee: alleen Milaan, Frankfurt, Hamburg en Londen bleven over. In Hamburg mocht het publiek gratis kaartjes omwisselen. De Elbphilharmonie meldt dat bijna 200 mensen (van de in totaal 2.100) dit hebben gedaan.

Gardiner zo charmant mogelijk

Uiteindelijk worden het twee totaal verschillende concerten, beide uitverkocht. Bij hun première op 7 december hebben Gardiner en zijn nieuwe ensemble pech: hun ochtendvlucht uit Engeland wordt afgelast vanwege een storm. Ze landen pas een uur voor het concert in Hamburg. De muzikanten hebben een halfuur nodig om snel aan de zaal te wennen, terwijl het publiek in voelbare opwinding voor gesloten deuren wacht.

Vertraging of niet, het concert met twee cantates van Bach (BWV 36 en 110) en een kerstmis van Charpentier (H 9) is een succes. Niet kippenvel-opwekkend geweldig, maar goed. Vooral de Bachs zijn lekker krachtig. Verschillende muzikanten stralen minstens zo opgewonden als het ontvankelijke publiek. Tenor Peter Davoren maakt indruk en de feilloze helderheid van natuurtrompettist Neil Brough is van topklasse. Hier en daar crasht het geheel een beetje genadeloos, maar ook zij krijgen te maken met een stressvolle reisdag.

En Gardiner? Ondertussen doet hij er alles aan om charmant over te komen. Hij lacht van begin tot eind, geeft zijn theorbist een schouderklopje bij het passeren (wat hij absoluut verdient), en maakt vriendelijke gebaren naar de solisten, waaronder de prachtig zingende Nederlandse alt Eline Welle. Hij kijkt niet of slechts heel hartelijk op als er fouten worden gemaakt.

Vergelijking

Maar op 14 december geven het Monteverdi Choir en de Engelse Barok Solisten ook een interessant concert met de Franse dirigent Christophe Rousset: veel luchtiger en dans. Het koor heeft een betere balans, zowel onderling als met de instrumentalisten. Nu maakt vooral Charpentier indruk; waar Gardiner Charpentier ‘Bach-stijl’ deed, doet Rousset Bach ‘Charpentier-stijl’. Tenor Ruari Bowen laat tenor Davoren ver achter zich, maar sopraan Hilary Cronin doet je oren spitsen. Bas Florian Störtz maakt van zijn aria’s operette.

Het argument van de Elbphilharmonie dat de programmering van beide concerten artistiek interessant vergelijkingsmateriaal oplevert, blijkt te kloppen. Een ‘beter’ is niet te identificeren, maar een kwestie van luxe smaak.

Het slotapplaus voor Gardiner na de toegift duurt ‘slechts’ een minuut of twee, maar klinkt luid en duidelijk: Gardiner is in Duitsland niet geannuleerd. “BEDANKT!” roept iemand. Het ontroert hem zichtbaar. Hij bedankt het publiek en zegt dat hij “een nieuw hoofdstuk” zal beginnen met “energie, geweten en inspiratie”. Maar dat betekent niet dat de oude ensembles van Gardiner zijn afgeschreven voor het Hamburgse publiek: het eindapplaus is ruim twee keer zo lang en net zo enthousiast. Nu klinkt er een luid “MERCI!”

Om te delen





E-mail de redacteur