De komende dagen zal er iets ongewoons gebeuren in het Spaanse voetbal. Bijna 40 professionele herenclubs uit de twee hoogste divisies van La Liga zullen het veld betreden in retro-uitziende uniformen, geïnspireerd op hun respectievelijke geschiedenis. De kits werden voor het eerst onthuld op Modeweek van Madrid en maken deel uit van een campagne die de liefde van het land voor de sport viert. Het is een passend voorspel.
Tien weken later zal in de VS, Canada en Mexico het grootste WK uit de geschiedenis worden gehouden: 48 teams, 104 wedstrijden, het meest uitgebreide commerciële podium dat de sport ooit heeft gezien. En veel spelers zullen nostalgische uitrusting dragen: Adidas heeft onlangs nieuwe uittenues onthuld die een ‘90s-esthetiek’ omarmen, maar ontworpen op een ‘moderne, eigentijdse manier’. Ze zullen ook het beroemde klaverbladmotief van het merk dragen – voor het eerst in meer dan dertig jaar.
Het verleden wordt niet langer alleen maar verzameld, maar gedragen, opnieuw gemaakt en opnieuw bedacht.
Om te begrijpen hoe voetbal hier terecht is gekomen, moet je verder teruggaan dan verwacht. “Echte replica-shirts van fans waren pas in de jaren zeventig overal verkrijgbaar”, zegt Alex Ireland, auteur van “Pretty Poly: The History of the Football Shirt.” “Het was eigenlijk pas in de jaren negentig dat het breder geaccepteerd werd om naar de kroeg te gaan.”
Umbro’s Engelse uitshirt voor Euro 96 leidde misschien wel de verschuiving van uniform naar dagelijks gebruik. Het tweekleurige blauw gestreepte overhemd is ontworpen om te combineren met jeans – een vroege erkenning dat zijn leven zich uitstrekte tot buiten het veld. Technologie deed de rest. Dankzij de vooruitgang op het gebied van het printen van stoffen konden ontwerpers complexe afbeeldingen rechtstreeks op materiaal inbedden, waardoor shirts in bewegende doeken konden veranderen. Het resultaat was het meest visueel inventieve decennium in de kleermakersgeschiedenis van de sport.
“Iedereen herinnert zich zijn eerste WK”, zegt Sam Handy, General Manager Football bij Adidas. “Die kits raken ingebed in je geheugenstructuren – zo ziet voetbal eruit.”
De mijne was Italia 90 en het thuisshirt van West-Duitsland (foto bovenaan) – zwarte, rode en gouden geometrische abstractie op de borst – wat nog steeds de heilige graal onder verzamelaars is. De Noorse verzamelaar Even Nesset beschrijft iets dat in de buurt komt van een onvrijwillige herinnering: “Dat shirt geeft me een soort valse herinnering aan 1990 – door het te zien, door het bekijken van YouTube-fragmenten waarin het op het veld werd gedragen.” Het derde shirt van Engeland uit hetzelfde jaar – hemelsblauw met duidelijke geometrische patronen, en onlosmakelijk verbonden met de hit ‘World in Motion’ van New Order – staat op Cult Kits voor $ 480.
Hoewel Engeland het shirt zelf niet op het veld droeg, hielpen de status van fanfavoriet en de halve finale van het team en de daaropvolgende penalty shootout-nederlaag tegen West-Duitsland, die later het WK zou winnen, ertoe. zorgde voor zijn nalatenschap, naast het meer klassieke witte thuisshirt.
“Als een merk risico’s neemt op het gebied van design en dit combineert met een goede run voor het team, heb je de kans iets heel visueel plakkerigs te creëren”, aldus Handy. Nesset distilleert het verder en classificeert “de gek shirts, brutaal genoeg om op het eerste gezicht verkeerd te lijken (VS 1994, Jamaica 1998, Mexico 1998), en de mooi shirts, stilletjes perfect (Colombia 1990, Italië 1994).”
Die shirts hebben tientallen jaren in de marge doorgebracht – verhandeld via rommelmarkten en vroege eBay. Vervolgens gebeurde er de afgelopen twintig jaar iets structureels. Toegewijde platforms – klassieke voetbalshirts, cultkits, vintage voetbalshirts, zaterdagvoetbal en andere – transformeerden een informeel netwerk in een geschaalde, vertrouwde, mondiale markt. Opgericht door fans die de shirts die ze zochten niet konden vinden, bouwden ze wat ze nodig hadden, waardoor passieprojecten uitgroeiden tot lucratieve bedrijven.
David Jones, mede-oprichter van Cult Kits, beschrijft een kopersbestand dat is getransformeerd. “Zeventig procent koopt uit nostalgie – de spelers waarvan je deed alsof ze opgroeiden. De rest heeft voetbaltenues in mode-zin ontdekt.”
Van Dua Lipa gefotografeerd in een Brazilië-shirt tot Timothée Chalamet gespot in een felgroen Mexico 94-shirt: sterren begonnen vintage tenues te dragen als echte kleermakersstatements – blokecore maakte van oversized truien een bepalende esthetiek, en een die meer is gebleken dan een voorbijgaande trend. Chalamet is het huidige hoogtepunt, suggereerde Jones, “omdat hij echt van voetbal houdt, dus het landt anders.” Hetzelfde geldt voor Dua Lipa, een toegewijde Arsenal-fan die wedstrijden bijwoont.
Maar deze beweging gaat dieper dan de adoptie van beroemdheden. Psycholoog Clay Routledge noemt het ‘historische nostalgie’ – een gedocumenteerd verlangen naar tijdperken die je nooit hebt bewoond. Uit zijn onderzoek blijkt dat 68% van de volwassenen uit Gen Z er last van heeft. Hij beweert dat het verre van regressief is, maar dat het toekomstgericht is: een manier om de huidige ontevredenheid op te lossen door te streven naar iets dat realistischer aanvoelt. Voetbalshirts staan hierin niet alleen. “Het is dezelfde reden waarom we 100 verschillende Marvel-films zien,” legde Ireland uit, “je hebt direct buy-in, een connectie die betekent dat je niet hoeft uit te zoeken of je het leuk vindt. Van opnieuw opgestarte franchises, modehuizen die hun archieven ontginnen en generatie-alfa die is opgegroeid met gemengde jaren nul, dezelfde kracht hervormt de cultuur in bredere zin.
Cultuurcriticus Simon Reynolds beschrijft de bredere toestand als ‘Retromania’ – we leven in een staat van atemporaliteit waarin 1994 en 2026 tegelijkertijd op hetzelfde scherm voorkomen. Het WK maakt dit duidelijk. Elk toernooi is een afgesloten, herbekijkbare wereld: een maand voetbal, bevroren in de tijd. Een generatie die niet leefde tijdens France 98 kan er een weekend op YouTube doorbrengen en naar voren komen met oprechte emotionele gehechtheid aan objecten die ze nooit in realtime zijn tegengekomen.
“Dit is een bepalend tijdperk voor de voetbalcultuur,” zei Handy, “en het shirt is misschien wel de duidelijkste uitdrukking ervan.” Het klaverblad – voor het laatst gezien op een WK-shirt in 1990 – is onlangs verschenen op speciale editie-shirts en nu op 25 WK-wedstrijdtenues. “We proberen gewoon alles te doen – het verleden en de toekomst – en het allemaal tegelijkertijd te laten bestaan,” voegde Handy eraan toe.
Mat Davis, oprichter van Saturdays Football, heeft de boog van binnenuit bekeken. Terwijl de vintage markt voor herenvoetbalshirts onder hem werd gecommoditiseerd – “je zoekt op prijs, niet op ‘wauw, dat is een uniek shirt’” – richtte hij zich op originele producten en, meest recentelijk, op een samenwerking met Adidas, waarbij hij miniversies van de nieuw uitgebrachte uitshirts op de kenmerkende petten van Saturdays Football borduurde. Versterking voor hem, authenticiteit voor Adidas.
Nergens is dat meer resonerend dan met het destijds verdeeldheid zaaiende, nu cultklassieker, door Adidas ontworpen 94 uitshirt van het Amerikaanse nationale herenteam (USMNT). Dat shirt – een gewassen denimeffect met diagonaal geplaatste witte sterren – werd naar verluidt met stilte ontvangen toen Adidas het voor het eerst aan de ploeg onthulde, gevolgd door zenuwachtig gelach. Detailhandelaren waren even onzeker, maar toch waren alle 50.000 geproduceerde replicakits verkocht. Het gedurfde ontwerp zou uiteindelijk de tand des tijds doorstaan, deels omdat het team velen verraste door de achtste finales te bereiken en de trui te dragen tijdens enkele van hun grootste toernooimomenten. Ruim drie decennia later heeft het merk dat onlangs gedaan een levensstijl losgelaten verzameling van truien, jassen, korte broeken, hoeden en zelfs een paar Samba-sneakers op het gedenkwaardige ontwerp.
Nike, die het team sinds 1995 aankleedt, ontwierp de tenues voor 2026 in nauwe samenwerking met spelers. Ze zullen worden gedragen door alle 27 Amerikaanse voetbalteams – heren, dames en jeugd – waardoor spelers voor het eerst onder één samenhangende, visuele identiteit worden verenigd. In sommige opzichten hebben de ronde rode en witte strepen een vergelijkbare gedurfde beeldtaal als die verspreide sterren van het Adidas-shirt uit 1994.
In plaats van een erfenis, zegt Handy dat design een oneindige lus: iconische stijlen worden onderdeel van de visuele canon, waaruit voor altijd kan worden geput.
Deze zomer wordt die cirkel op eigen bodem gesloten. Major League Soccer, opgericht in 1993 als onderdeel van het Amerikaanse streven om het jaar daarop het eerste WK te organiseren, heeft ertoe bijgedragen dat de sport honkbal heeft ingehaald als de derde favoriete sport van Amerika, zo blijkt uit een onderzoek van The Economist. Het WK keert niet terug naar een land waar profvoetbal nieuw is, maar naar een land dat zich stilletjes en onomkeerbaar het spel eigen heeft gemaakt.
USMNT-middenvelder Tyler Adams maakte de inzet duidelijk: ‘Ik wil dat tenue hebben waar je over dertig jaar op terugkijkt en je denkt: dat is nog steeds de beste.” Deze zomer zal iemand in de menigte een vintage trui uit 1994 of een heruitgave dragen, terwijl anderen een vernieuwd exemplaar zullen dragen dat decennia later begeerd zal worden.
In de kraag van het Belgische Adidas uitshirt staat treffend een verborgen tekstregel: “Ceci n’est pas un maillot.” Dit is geen trui. Nou ja, niet zomaar een trui meer.
