Een wrede blik op destructieve moederliefde in het Portugese tweeluik ‘Mal Viver/Viver Mal’
Het Bates Motel van Psycho en het Overlook Hotel van De Schijn zijn het domein van psychotische vaders en zonen, in het Portugese Hotel do Rio regeren moeders en dochters. Het is een aantrekkelijk armoedig, oud-modernistisch gebouw, en binnen is alles miserabel. Overdag liggen de gasten in bestudeerde poses rond het zwembad of zwemmen ze alleen baantjes. Op de achtergrond klinkt een aangenaam klassiek geluid. ‘s Avonds roken mensen op balkons, piekeren achter glas en kibbelen aan eettafels. Relaties zijn koud, wantrouwend en wrokkig, gesprekken prikkelbaar: dit hotel is een emotioneel niemandsland vol loopgraven en prikkeldraad.
Het patriarchaat is fout, zeker, maar dat zou een saai verhaal zijn. Horrible women zijn een welkome afwisseling, en de Portugese veteraan João Canijo regisseert Slecht leven in Slecht leven twee monumenten voor toxische vrouwelijkheid. Dat tweeluik filmde hij in het hotel Parque do Rio, waar hij als jongen zijn vakanties doorbracht. De corona-epidemie was een gouden kans, hij ging met cast en crew in lockdown. Beide films gingen in première op de Berlinale 2023, Slecht leven won daar de juryprijs. Waarna Canijo zijn materiaal gebruikte voor de miniserie Hotel van Rio bewerkt; in 2017 deed hij iets soortgelijks met zijn speelfilm Fátimawaarin elf vrouwen tijdens een pelgrimstocht met elkaar in gevecht zijn.
Je moet ervan houden, zo’n genadeloze, bergachtige analyse van menselijke motivaties en relaties waarin het gezin een gevangenis is. Canijo’s werk draait meestal om sterke vrouwen die hun mannetje staan, mannen blijken meestal grappenmakers. Dit tweeluik draait om moederlijke (over)bezorgdheid, die het leven van dochters en kleindochters tot een hel kan maken, aldus Canijo, maar zijn moeders claimen, kleineren, houden zich in en plagen ook uit vulgaire machtswellust en wrok, zo lijkt het.
In Slecht leven Oma Sara wil haar hotel verkopen omdat de klantenkring terugloopt. Ze vindt dat ze daar alle recht toe heeft. De andere vrouwen zien het hotel als familiebezit: de koppige, eenzame dochter Piedade, nichtje en kamermeisje Raquel die met elke gast het bed induikt, de loyale huishoudster Angela die een relatie heeft met Raquel. De katalysator in de patstelling is kleindochter Salomé; ze groeide op bij haar onlangs overleden vader omdat moeder Piedade twijfelde of ze haar liefde kon geven. Bij haar terugkomst spant Salomé wrokkig samen met oma tegen haar moeder; oma vertelt haar dat Piedade depressief of bipolair is, een bodemloze put van ontevredenheid. De andere vrouwen roddelen ook veel: Piedade is een verzamelaar. Ongevoelig. Te dik. Een sloddervos. Ze zeggen het vaak net iets te hard, zodat Piedade het goed kan horen. Heeft ze een schil opgebouwd omdat ze haar hele leven is ondermijnd? Alles wordt duidelijk tijdens een duistere nacht van de waarheid.
Slecht leven in Slecht leven spiegelen elkaar: deel één gaat over de vrouwen die het hotel runnen, deel twee over de gasten. Dat tweede deel – Slecht leven – is een drieluik gebaseerd op toneelstukken van de Zweedse mensenhater August Strindberg. Het superieure eerste deel – Slecht leven – is geïmproviseerd met de actrices. Beide films spelen zich af op dezelfde dag, de hoofdpersonages van het ene deel zijn figuranten in het andere. Een ingenieuze constructie die je extra alert maakt.
João Canijo maakt het je met zijn duistere beelden en overlappende conversaties bepaald niet gemakkelijk. In Slecht leven je begrijpt de onderlinge verhouding alleen door goed op te letten, en zelfs dan mis je nog wel eens wat. Zijn camera bespiedt acteurs via trappenhuizen, deuren en spiegels en luistert naar hun gesprekken, net als de vrouwen die elkaar voortdurend begluren en afluisteren. Als kijker word je onwillekeurig een medevoyeur, je glijdt in deze vrouwelijke slangenkuil waar iedereen elkaar in een wurggreep heeft en een teken van kwetsbaarheid alleen maar een aanval uitlokt. ‘s Avonds neemt de camera vaak even pauze van het hotel, zodat je iedereen ellendig in zijn eigen hokje van beton en glas ziet.
Het drieluik van korte verhalen Slecht levenvolgende week in de bioscoop, richt zich op de gasten. Ze krijgen weinig van de kibbelende, soms schreeuwende vrouwen omdat ze verzonken zijn in hun eigen giftige affaires. Ook voor hen gaat het om moeders en dochters. Mama’s boy Vittorio – mama’s telefoontje komt voor orale seks – en Camilla zijn een vechtend stel, ze zijn constant op zoek naar kwetsbare plekken om elkaar te ontmoeten. In andere hotelkamers neemt een jaloerse moeder het op met haar opportunistische schoonzoon en vecht een claimende moeder met een potentiële schoondochter om de genegenheid van haar dochter, die verlamd is door verlatingsangst.
Slecht leven dag op Slecht leven om als dessert te nuttigen. In zijn episodische aard is het een wat inferieure film, maar een prima dessert voor degenen die het hoofdgerecht konden waarderen: een scherpe, zwoele blik op moederliefde, even wreed als mensenhatend.
