Aaron Sandel weet precies wanneer het allemaal begon.
De mededirecteur van de De term Chimpanseeproject had een groep geobserveerd apen op 24 juni 2015 in het Oegandese Kibale National Park, waar het project zich bevindt, toen hij plotseling merkte dat de chimpansees stil vielen. Sommigen begonnen een grimas te trekken, een gezichtsuitdrukking die aangaf dat ze nerveus waren. Anderen begonnen elkaar aan te raken ter geruststelling.
In de verte waren nog meer chimpansees te horen, maar dat was niets ongewoons. Minstens twintig jaar lang vormden de Ngogo-chimpansees een aanzienlijk grote gemeenschapmet op zijn hoogtepunt meer dan 200 individuen die in harmonie samenleven.
Maar toen Sandel nog meer chimpansees zag verschijnen, kwamen de primaten niet meer bij elkaar op de typische manier van luid geschreeuw, schouderklopjes en hand in hand. In plaats daarvan gingen een aantal chimpansees er vandoor, waardoor Sandel en collega-onderzoeker John Mitani verbaasd achterbleven. De ooit hechte groep chimpansees behandelde elkaar plotseling als vreemden.
‘Ik weet nog dat ik aan John vroeg: ‘Wat is er aan de hand?’ Hij zei: ‘Ik weet het niet”, herinnerde Sandel zich. “En dat bleef me ook bij, want dit is een van ‘s werelds experts op het gebied van chimpansees. Hij bestudeerde deze chimpansees al twintig jaar. Maar we zagen iets nieuws.”
Sandel beschouwt die dag als het begin van de splitsing, toen de grote groep zich begon te organiseren in twee facties die nu bekend staan als de Westelijke en Centrale chimpansees. “Ik denk dat dit de kiem van polarisatie heeft gelegd, wat heeft geleid tot de ondergang van de groep”, zegt Sandel, tevens universitair hoofddocent antropologie aan de Universiteit van Texas in Austin.
Sinds die dag is het geweld tussen de twee groepen toegenomen, met invallen die meerdere keren per jaar resulteren in dodelijke aanvallen op volwassenen en baby’s. Nu documenteert een nieuwe studie wat de onderzoekers beschouwen als een ‘burgeroorlog’ bij chimpansees, een zeldzame gebeurtenis die naar schatting elke 500 jaar voorkomt en slechts één keer eerder is waargenomen.
De bevindingendie op 9 april in het tijdschrift Science zijn gepubliceerd, bieden een unieke inkijk in hoe veranderende sociale banden conflicten kunnen veroorzaken tussen niet-menselijke groepen dieren, een ongrijpbare gebeurtenis in het wild, maar toch een die de rol van interpersoonlijke relaties in menselijke conflicten zou kunnen benadrukken, zeggen onderzoekers.
Chimpansees zijn van nature territoriaal. Regelmatig komt een groep individuen – meestal mannen – samen om op te treden patrouilles om te controleren op rivaliserende groepsleden nabij de grenzen. Als ze buitenstaanders vinden, zullen ze de andere chimpansee aanvallen en soms doden.
Het Ngogo Chimpanzee Project werd in 1995 mede opgericht door John Mitani, die nu emeritus hoogleraar antropologie is aan de Universiteit van Michigan. Vanaf het begin hebben experts gedebatteerd over de vraag of de ongewoon grote groep chimpansees zich zou splitsen. Onderzoekers geloofden aanvankelijk niet dat dit het geval zou zijn, omdat er op dat moment geen tekenen van breuk waren. Het bos was ook goed uitgerust om de grote groep te ondersteunen, omdat het beschermde gebied dat ze bezetten rijk was aan voedsel en bomen, zei hoofdauteur Sandel.
Maar na die dag in 2015 splitsten de chimpansees zich snel op in de westelijke en centrale clusters, genoemd naar de territoria waarbinnen de chimpansees zich hebben verdeeld. Nu patrouilleren ze om elkaar op afstand te houden.
De westerse chimpansees zijn agressiever dan de centrale chimpansees; tussen 2018 en 2024 organiseerde de groep elke vier maanden tot vijftien patrouilles en doodde volgens het onderzoek gemiddeld één volwassene en twee baby’s per jaar uit de Centrale groep. De westerse chimpansees lijken een voordeel te hebben ten opzichte van de centrale chimpansees, waarschijnlijk vanwege hun vroege cohesie, zei Sandel.
De eerste dodelijke aanval vond plaats in 2018 op een jongvolwassen man genaamd Errol. De chimpansee werd aangevallen door vijf westerse volwassen mannetjes die zich aan het voeden waren bij een vijgenboom in het midden van het Ngogo-territorium. Toen Sandel in 2012 bij het project kwam, was Errol ongeveer tien jaar oud en was hij het onderwerp van zijn proefschrift.
Vóór de splitsing konden de chimpansees het hele grondgebied doorkruisen, maar nu is hun land in tweeën gesplitst, met de grens dichtbij het midden, zei Sandel. De grens verandert voortdurend, voegde hij eraan toe, en het lijkt erop dat de westerse chimpansees er momenteel in slagen de grens verder naar het oosten te duwen.
De tweede dodelijke aanval, in 2019, vond plaats terwijl Sandel en andere onderzoekers verschillende chimpansees observeerden die zich in een grote boom voedden. Een groep westerse chimpansees stormde naar binnen en verraste hen, waardoor er chaos ontstond.
De centrale chimpansees verspreidden zich terwijl de westerse chimpansees in de boom klommen. De onderzoekers, zich er niet van bewust dat de groep zich op dat moment definitief had gesplitst, keken toe hoe drie volwassen mannetjes een chimpansee uit de Centrale groep in het nauw dreven en hem begonnen aan te vallen. Sandel herkende onmiddellijk dat het slachtoffer Basie was. een 33-jarig lid van de Ngogo-groep.
Terwijl de chimpansees zich op hem stapelden, probeerde een volwassen vrouwelijke chimpansee, Aretha, Basie te beschermen tegen zijn aanvallers, maar ze werd snel weggejaagd. Toen de chimpansees eindelijk toegaf, werd Basie naar huis begeleid door een meer dan 50-jarige mannelijke chimpansee genaamd BF, die door de jaren heen een goede band met Basie leek te hebben. Basie stierf de volgende dag.
Tot nu toe staat het dodental op zeven volwassen chimpansees en zeventien jonge chimpansees uit de centrale cluster, terwijl nog eens veertien chimpansees ontbreken die volgens het onderzoek ook het slachtoffer hadden kunnen zijn van dodelijke aanvallen.
“Het is absoluut triest om te zien hoe deze chimpansees elkaar vermoorden, vooral als je ziet dat chimpansees waarvan ik zo goed weet dat ze worden gedood. Soms voel ik me net een oorlogscorrespondent,” zei Sandel. Terwijl de onderzoekers momenteel gewelddaden bestuderen, krijgen ze ook kansen om andere emoties van chimpansees te bestuderen, zoals empathie, maar ook daden van heldendom en vriendschap, voegde hij eraan toe.
“Ik heb het gevoel dat we iets aanboren dat echt centraal staat in wat het betekent om een chimpansee te zijn,” zei Sandel. “Door deze relaties op zo’n dramatische manier te zien veranderen, krijgen we door observatie alleen inzicht in chimpansees dat we normaal niet hebben, en krijgen we een kijkje in hun geest en hun emoties.”
Late primatoloog Jane Goodall had de eerste bekende ‘burgeroorlog’ van chimpansees in de jaren zeventig waargenomen tijdens haar onderzoek naar chimpansees in het Gombe National Park in Tanzania. Plotseling gingen chimpansees die samen waren opgegroeid uit elkaar en vermoordden elkaar in wat Goodall en collega’s de ‘Vierjarige Oorlog’ hadden genoemd, en de donkerste tijd in de geschiedenis van Gombe.
Hoewel de Ngogo-onderzoekers er niet zeker van kunnen zijn waarom de oorlog onder hun groep begon, hebben ze een paar theorieën. Net als bij de groep chimpansees van Goodall had de gemeenschap een verandering in de dominantiehiërarchie ervaren, die onmiddellijk van invloed leek te zijn op de manier waarop de chimpansees met elkaar omgingen, zei Sandel. De Ngogo-onderzoekers veronderstellen dat de dood van verschillende chimpansees door onbekende oorzaken in 2014, een verandering van het alfamannetje in 2015 en een ademhalingsepidemie in 2017 ertoe hadden geleid dat de sociale banden waren verzwakt en de groep uiteenviel.
“De zorgvuldige documentatie van deze zeldzame gebeurtenis door middel van jarenlange langetermijngegevens levert een onschatbaar inzicht op in conflicten tussen groepen”, zegt Katie Slocombe, vergelijkend psycholoog en hoogleraar psychologie aan de Universiteit van York in het Verenigd Koninkrijk. Slocombe was niet betrokken bij het nieuwe onderzoek.
“Het was de grootste bekende chimpanseegemeenschap, dus het onderhouden van effectieve relaties met zoveel individuen kan een uitdaging zijn geworden voor de leden van de gemeenschap,” zei Slocombe in een e-mail. Ze voegde eraan toe dat deze nieuwe informatie over de chimpanseegroep zou kunnen bijdragen aan ons begrip van hoe interpersoonlijke relaties en andere omgevingsfactoren bijdragen aan menselijke conflicten.
De auteurs van het onderzoek voerden aan dat, aangezien chimpansees geen culturele kenmerken hebben die grotendeels worden toegeschreven aan het veroorzaken van menselijke oorlogen, zoals religie of etniciteit, het bestuderen van de chimpansees nuttig zou kunnen zijn om meer te leren over onze eigen soort en de rol van relationele dynamiek in menselijke oorlogsvoering, zei Sandel.
Er zijn twee waarschijnlijke mogelijkheden voor hoe de oorlog zal eindigen, voegde Sandel eraan toe. De eerste is dat de Centrale groep zichzelf zal organiseren op een manier die hen in staat stelt hun grondgebied en de grens beter te verdedigen tegen de westerse groep, en dat de dodelijke aanvallen minder frequent zullen voorkomen. De tweede mogelijkheid is vergelijkbaar met wat Goodall in Gombe waarnam: de sterkere groep zal alle leden van de zwakkere groep doden.
“Er is een derde, wat uiterst onwaarschijnlijk lijkt, maar er zou een hereniging tussen de groepen kunnen plaatsvinden,” zei Sandel. “Ondanks alles wat ik weet over het gedrag van chimpansees, zie ik niet hoe dat mogelijk is, maar ik weet ook genoeg over chimpansees om nooit zo verrast te zijn door waartoe ze in staat zijn.”
Taylor Nicioli is een freelance journalist gevestigd in New York City.
Meld u aan voor CNN’s Wonder Theory wetenschappelijke nieuwsbrief. Verken het universum met nieuws over fascinerende ontdekkingen, wetenschappelijke ontwikkelingen en meer.
