De podcast ‘De Jodenjager’ is akelig actueel: ‘Blijf altijd zelf nadenken’
Hoe komt een mens tot de vreselijkste daden, zoals de deportatie van duizenden Joden uit Nederland? Hoe kan het dat mensen in staat zijn om systematisch een hele bevolkingsgroep uit te roeien zonder daar achteraf ook maar een greintje spijt van te hebben? Die vragen staan centraal in de nieuwe podcast De Jodenjager van historicus en journalist Rick Blom.
In de eerste aflevering horen we hoe onder leiding van SS-Hauptsturmführer Ferdinand aus der Fünten de Joodse inrichting voor zwakzinnigen het Apeldoornsche Bosch wordt leeggeruimd. Het is een ijskoude januarinacht als alle patiënten op transport naar Auschwitz worden gezet. “Op andere afdelingen is het inladen van patiënten in volle gang. Ernstig zieken worden bij ouderen en lichtere gevallen in vrachtauto’s geladen. De armen met lakens bij elkaar gebonden. Oud en jong, lichamelijk ziek en gezond. Agressief en dement, alles door elkaar heen, zonder met wat ook rekening te houden. Wie kan staan, staat. Degenen die niet kunnen staan, worden op elkaar gelegd. Het was niet Aus der Füntens eerste razzia, wel zijn grootste”, vertelt Blom in zijn podcast.
Van winkelmedewerker naar monster
Ferdinand Hugo aus der Fünten was een van ‘De drie van Breda’ (drie Duitse oorlogsmisdadigers die een levenslange gevangenisstraf uitzaten in de koepelgevangenis van Breda) en de SS’er die tijdens de Tweede Wereldoorlog de dagelijkse leiding had over de deportatie van tienduizenden Joden uit Nederland. In vijf afleveringen pluist Blom zijn leven uit om te begrijpen hoe de man van een simpele winkelmedewerker kon veranderen in een monster.
“Hij is een mooi ankerpunt om de geschiedenis nog eens uit te leggen en daar de parallel met het heden aan aan te koppelen”, zegt Blom via een video-verbinding. “Opnieuw is er rechts-radicalisme en worden groepen mensen uitgesloten. En veel mensen hebben weleens van Aus der Fünten gehoord, maar er is nog nooit een portret van hem gemaakt, terwijl hij toch een wezenlijke rol heeft gespeeld in de Nederlandse geschiedenis.”
Als een van ‘De drie van Breda’ domineerde Aus der Fünten geregeld de discussie over de oorlog. Blom wilde weten wat hem bewoog om te doen wat hij heeft gedaan. Waar lagen zijn verantwoordelijkheden en wat was het proces dat daaraan voorafging? En wat kunnen we daarvan leren om te voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt?
‘Ik heb er niets boosaardig in gezien’
Een podcast leent zich goed voor een historisch verhaal zoals dit, zegt Blom. “Je kunt bijvoorbeeld originele getuigenissen van slachtoffers laten horen. En ik heb een opname van de cassatierechtszaak van Aus der Fünten, waarin je hem hoort zeggen: ‘Ik heb er niets boosaardig in gezien’. Door zijn emotieloze toon komt het denk ik harder binnen dan wanneer je dat in één zin in een boek leest.”
Blom is al langer gefascineerd door mensen die in de Tweede Wereldoorlog daders werden. In 2023 schreef hij het boek Vader zat bij de SS, waarvoor hij kinderen van Nederlandse SS’ers interviewde. “Ik vroeg me af waarom mensen bij de SS zouden willen. In de gesprekken met die kinderen bleek dat het vaak over heel basale zaken ging, zoals meer geld verdienen, status of een kek uniform.”
Na zijn boek volgde de podcast Fout, die wekenlang in de top 10 van podcasts op Spotify stond. Blom voerde gesprekken met kinderen en kleinkinderen van mensen die in de oorlog aan de kant van de bezetter stonden. “En omdat er allerlei parallellen zijn met het heden, wilde ik het onderwerp nog niet loslaten.”
Zorgen over ‘omvolking’
Natuurlijk herhaalt het verleden zich nooit helemaal precies, zegt Blom. Maar hij maakt zich zorgen over de normalisering van bepaalde zaken die ook in de jaren dertig van de vorige eeuw leidden tot het fascisme. “Zoals het begrip ‘omvolking’ waar verschillende partijen nu in de Tweede Kamer over spreken. Dat was in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw een heel wezenlijk begrip om te komen tot de Holocaust. En een aantal maanden geleden ging het over het registreren van mensen met een dubbel paspoort, waarmee dan mensen met een Noord-Afrikaanse achtergrond werden bedoeld. Dat lijkt een beetje op het bijhouden van de Joodse cartotheek.”
Aflevering 2 van de podcast heet Der Treue, ‘de trouwe’, het koosnaampje dat zijn moeder Aus der Fünten gaf. Blom reist naar Duisburg waar de Hauptsturmführer opgroeide en de regio die begin jaren dertig hard werd geraakt door de economische crisis. Aus der Fünten verliest zijn baan als kledingverkoper en daarmee ook zijn maatschappelijke status. Hij wordt lid van de NSDAP omdat ‘hij denkt daarmee vooruit te komen en omdat hij vindt dat Hitler gelijk heeft’. Als 23-jarige maakt hij snel carrière bij de nazi’s en stroomt via de SA door naar de SS.
Maar dat verklaart nog niet hoe hij verandert in een schijnbaar gewetenloze officier die verantwoordelijk is voor de deportatie van duizenden Joden. Blom vraagt het Alette Smeulers, hoogleraar internationale misdaden aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Zij legt uit dat er veel factoren zijn waardoor mensen daders worden. Genen en opvoeding spelen een rol, maar niemand maakt bewust de keuze om dader te worden, zegt Smeulers. “Het is een geleidelijk proces waar ze in rollen. Kleine stapjes, kleine keuzes. Het is een transformatieproces. Niemand wil toch dader zijn?”
Daders worden vaak niet gedreven door haat
Iedereen wordt beïnvloed door zijn omgeving, maar het is de vraag hoe je daarmee omgaat, zegt Smeulers. Veel daders worden over het algemeen niet gedreven door haat of geweld. “Ze komen ergens in terecht en er is een gebrek aan kritiek. Een kritiekloze aanvaarding van de situatie waarin ze terecht zijn gekomen.”
Precies dat is wat Blom zorgen baart. “Het wordt steeds moeilijker om terug te gaan als je eenmaal een stap hebt gezet. Bij stap twee wordt het al lastiger om op je schreden terug te keren, en bij stap zes helemaal. En dan gaan mensen vergoelijken wat ze hebben gedaan, bijvoorbeeld omdat het een bevel was, of omdat het in het landsbelang was.”
In een psychiatrisch rapport uit 1972 blijkt dat Aus der Fünten plichtsgetrouw is, weinig kritisch, dat hij zich laat modelleren. “Eigenschappen die voor veel mensen gelden. Eigenlijk was hij een gewoon iemand, niet anders dan jij of ik. Dat is best wel angstaanjagend”, zegt Blom.
‘Blijf kritisch, en niet onverschillig’
Het is dus heel belangrijk om zelf te blijven nadenken, vindt de podcastmaker. “Kritisch blijven en niet onverschillig. Dat we het niet als normaal gaan aanvaarden dat bepaalde bevolkingsgroepen nadrukkelijker in beeld moeten worden gebracht. Dat we begrippen als ‘omvolking’ niet normaal gaan vinden, of dat journalisten worden betiteld als tuig, of dat de rechterlijke macht in twijfel wordt getrokken. Want zodra je dat wel gaat doen, wat is dan de volgende stap?”
Aus der Fünten heeft nooit spijt betuigd van wat hij tienduizenden Joden heeft aangedaan, zegt Blom. “Hij zei: ‘Bevel was bevel. Ik heb alleen maar gedaan wat goed was voor Duitsland. Het was crisis, het was noodzakelijk.’ Het enige waar hij na de oorlog spijt van had, was dat hij altijd maar die opdrachten heeft gevolgd. ‘Hoe heb ik zo dom kunnen zijn om te doen wat van mij gevraagd werd?’ Maar hij vond wel dat hij zijn werk naar beste kunnen had uitgevoerd.”
De boodschap die Blom zijn luisteraars wil meegeven is dat het beter is om direct in verzet te komen. “Veel mensen kiezen ervoor om ergens aan mee te werken, omdat ze iets te winnen hebben en iets te verliezen als ze het niet doen. Maar je kunt beter niet meebewegen. Dan nog liever breken in de storm.”
Lees ook:
De kijker van ‘De Joodse Raad’ kan niet om de parallellen met het heden heen
Het grote kwaad kwam in kleine stapjes, zo leert de serie De Joodse Raad waarvan zondag bij de EO de eerste aflevering is te zien. ‘Als je alleen maar met het hoofd handelt, kan je moreel onjuiste keuzes maken.’
