‘De Renaissance begon niet in Italië, maar in Bagdad’

Het zijn drukke tijden voor een expert in het Midden-Oosten. Filosoof en historicus Koert Debeuf, verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel, is zeker een prominente stem in het publieke debat in België. Hij schreef onlangs over BNR Nieuwsradio de situatie in Iran. Maar de aanleiding voor dit gesprek is anders: Debeuf is dit jaar co-curator van het Festival Oude Muziek in Utrecht, waar hij vier lezingen geeft over het festivalthema ‘Sevilla’.

Op het eerste gezicht is de vluchtige actualiteit van het Midden-Oosten heel anders dan de rustige wereld van oude muziek. Toch zijn er talloze overeenkomsten. In de kern houdt Debeuf zich bezig met het waargenomen contrast tussen de westerse cultuur en de islamitische cultuur. Zijn missie is om te laten zien hoe nauw de twee eigenlijk met elkaar verweven zijn. En de Zuid-Spaanse stad Sevilla is een van de plekken waar deze verwevenheid op briljante wijze zichtbaar wordt.

“Sevilla is een stad met een ongelooflijk interessante internationale geschiedenis,” zegt Debeuf (1974) in een videogesprek. “Het is de stad waar Columbus begraven ligt en van waaruit de Nieuwe Wereld werd ontdekt en gekoloniseerd. Vroeger was Sevilla zelf ook een kolonie, van de Feniciërs, uit het huidige Libanon. En het was een van de belangrijkste steden van Al-Andalus.” Zo heet de Moorse overheersing van het Iberisch Schiereiland in de middeleeuwen, toen moslims, christenen en joden in relatieve vrede samenleefden in het gebied. “Die periode is minder bekend, maar Al-Andalus was cruciaal voor de heropleving van het intellectuele leven in Europa.”

Provocerende titel

‘De Renaissance begon in Bagdad’ is de prikkelende titel van Debeufs eerste Utrechtse lezing, op zaterdag 24 augustus in TivoliVredenburg. De andere drie lezingen gaan over de Indiase wortels van flamenco (met Basma El Husseiny), de islamitische invloed op de Europese architectuur (met Diana Darke) en de wereld van Al-Andalus als voorbeeld van religieuze tolerantie.

Dat laatste is tegenwoordig vaak moeilijk te vinden. In 2012, in de nasleep van de Arabische Lente, had Debeuf NRC Een fascinerende polemiek met Europarlementariër Derk Jan Eppink. Debeuf – liberaal en voormalig stafchef van Guy Verhofstadt in het Europees Parlement – ​​werd door Eppink ervan beschuldigd zijn ogen te sluiten voor het kwaad van de islam. Omgekeerd wees Debeuf op de redeneerfouten en kennishiaten in Eppinks betoog en benoemde de irrationele kenmerken van de inmiddels breed geaccepteerde westerse islamofobie.

Want: de Europese cultuur is onlosmakelijk verbonden met de islamitische cultuur. Debeuf somt uit de losse pols op: die gotische spitsbogen in onze kathedralen? Ga terug naar het kalifaat van de Abbasiden. Het idee om over de liefde te zingen, en niet alleen over religie? De troubadours van Zuid-Frankrijk namen het via Joodse reizigers over uit de Arabische wereld. De viool? Afkomstig van de rebab, een Arabische viool met wortels in Perzië en China. Het getal nul, het decimale stelsel, algebra – de lijst is lang.

“Heel veel dingen die wij als ‘van ons’ beschouwen, komen eigenlijk ergens anders vandaan. Dat geldt ook voor westerse klassieke muziek: de instrumenten, de melodieën, de ideeën waar de stukken over gaan – die zijn hier niet begonnen, die hebben een enorme reis door de eeuwen heen gemaakt. Ik ben heel blij dat het Festival Oude Muziek mij de ruimte biedt om daarover na te denken.”

Islamitische Gouden Eeuw

Debeuf benadrukt dat het niet zijn bedoeling is om misvattingen bij mensen aan te kaarten. Zijn verhaal heeft een positieve toon, zoals blijkt uit een veel bekeken TED-talk die hij eerder dit jaar over het onderwerp gaf. “Ik zie het in de reacties onder die video. Mensen willen dit weten, zolang je ze maar geen schuldgevoel probeert te bezorgen. Het is zo’n fascinerend verhaal! Ik wil dat mensen denken: interessant, ik ga hier meer over lezen.”

Op school leren we dat de Griekse filosofie in de middeleeuwen verloren ging en vervolgens in Italië werd herontdekt: de renaissance. Maar dat is nog niet eens de helft van het verhaal, zegt Debeuf. Hij wijst op de beslissende rol die de Arabische wereld speelde in de herontdekking van oude wijsheid: “Wij zien onszelf als erfgenamen van de Grieken. Maar de moslimwereld is ook hun erfgenaam. In de islamitische Gouden Eeuw [circa achtste tot dertiende eeuw, red] Bagdad was een levendig intellectueel centrum waar alle bekende oude teksten over filosofie, astronomie, geneeskunde en wiskunde werden vertaald. En niet alleen dat, ze werden ook becommentarieerd en verbeterd met groot inzicht.”

De Moorse veroveringen brachten deze teksten uiteindelijk naar Spanje. In de twaalfde eeuw werden vertaalteams samengesteld op de vertaalschool van Toledo om de oude kennis en de Arabische commentaren in het Latijn te vertalen. Naast Griekse filosofen zoals Aristoteles, omvatten deze werken van Arabische en Perzische geleerden, zoals de wiskundige Al-Khwarizmi, de uitvinder van de algebra. De Latijnse vertalingen van zijn teksten over rekenkunde en Indiase getallen begonnen met de woorden Dixit Algorizmi (‘Aldus gezegd Al-Khwarizmi’): een van de bepalende concepten van onze tijd, ‘algoritme’, is afgeleid van zijn naam.

“Al-Khwarizmi staat hoog op de lijst van grootste wetenschappers aller tijden. Dankzij hem gebruiken we nu een decimaal systeem met Indiase getallen, inclusief het getal nul. Zonder Al-Khwarizmi zouden we hier nu niet videobellen. Waarom kennen we hem dan niet? Waarom denken we dat islam en wetenschap niet samengaan? Dat is onzin”, zegt Debeuf.

Knetterende spoken

Vanuit Toledo reisden de teksten naar Parijs, dat in de dertiende eeuw uitgroeide tot het intellectuele centrum van Europa. “De nieuwe teksten veroorzaakten een revolutie in het denken die eeuwenlang voortduurde”, zegt Debeuf. “Ze lieten de geesten kraken. Aristoteles’ ideeën over de ziel of de oorsprong van de wereld hadden niets aan kracht verloren. En Avicenna’s standaardwerk over geneeskunde werd tot 1650 gebruikt op Europese universiteiten.”

Al-Khwarizmi staat hoog op de lijst van beste wetenschappers aller tijden. Waarom weten we niets over hem?

Het knetterende denkwerk bleef niet onopgemerkt, en dat was tegen de zin van de kerk. In Parijs werd in 1277 en op het Concilie van Vienne in 1311-1312 “een grote lijst met regels” opgesteld van alles wat je niet mocht zeggen. Het gevolg: een massale uittocht. “In Parijs ontstond een onhoudbare situatie. De professoren vertrokken allemaal naar Padua.” De universiteit van Padua (Padova in het Italiaans) behoorde tot de invloedssfeer van Venetië, een van de belangrijkste handelsimperiums van de late middeleeuwen, zegt Debeuf: “Venetië was het Dubai van die tijd. De mensen daar waren vooral geïnteresseerd in geld. De macht van de kerk en de Inquisitie (die overigens ook in Sevilla was uitgevonden) was daar beperkt, zodat er een soort vrije ruimte ontstond om nieuwe ideeën te bespreken en te drukken.”

Openheid in de openbare ruimte

De vete tussen de nieuwe wetenschap en de kerk zou nog eeuwenlang voortduren, maar ondertussen ontstond er een zekere openheid in de openbare ruimte en hierin kreeg de Italiaanse Renaissance gestalte. “De openheid eindigde met de veroordeling van Galileo Galilei door de Inquisitie in 1633. Daarna verhuisde de vrijheid van denken naar Nederland.”

Denkers als Descartes en Spinoza publiceerden hier in de zeventiende eeuw werken waarvoor ze elders vervolgd konden worden. Spinoza sprak over het belang van ‘libertas philosophandi’, de vrijheid om te filosoferen, en Debeuf laat zien hoe die vrijheid zich door de eeuwen heen verplaatste, van Griekenland via Bagdad, Toledo, Parijs en Padua naar Leiden en Amsterdam, en vervolgens naar Engeland. Waar is die vrijheid vandaag de dag? “Ik denk dat het in Europa en de VS is blijven hangen,” zegt Debeuf. “De vraag is waar het nu naartoe gaat.”

Delen





Stuur een e-mail naar de redactie