Kafka’s ‘Metamorfose’ als kruising tussen muziektheater en graphic novel

Op een dag wordt Gregor Samsa wakker en ziet dat hij is veranderd in iets verschrikkelijks. Huid en haar, handen en een neus… De ‘virtuele opera’ Metamorfose van componist en librettist Nuno Lobo, met projecties en visueel ontwerp door zijn broer Pedro Lobo, is gebaseerd op Kafka’s novelle De metamorfose. Maar dan met een opvallende ommekeer: dit keer is Gregor, tot afgrijzen van zijn insectenfamilie, in een mens veranderd. Metamorfoseeen optreden van Maat Saxofoonkwartet en productiehuis voor hedendaags muziektheater Diamantfabriek, gaat op zondagmiddag 14 juli in première in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Donderdagavond is er een try-out in CC Amstel

Onbezongen opera

‘Virtuele opera’ is de term die Nuno Lobo gebruikt voor het genre dat de broers hebben ontwikkeld. Het betekent dat er tekst is, maar geen zang – vrij opmerkelijk voor een ‘opera’. De vier personages in Metamorfose worden uitgevoerd door de leden van het Maat Saxophone Quartet: Gregor is de lage baritonsaxofoon (Mafalda Oliveira), zijn zus is de altsaxofonist (Catarina Gomes), zijn vader is de tenor (Pedro Silva) en zijn moeder is de sopraan (Daniel Ferreira).

Om de actie te volgen, worden de Engelse teksten geprojecteerd. Maar niet als saaie boventitels: op een groot scherm zijn Pedro Lobo’s eclectische beelden te zien en daar verschijnen synchroon met het saxofoonspel tekstballonnen, elk met het getekende icoon van de spreker. Zo Metamorfose een kruising tussen muziektheater en een graphic novel.

Ook de muziek van Nuno Lobo is veelzijdig, van goed geplaatste vocale melodieën tot melancholische lyriek en dreigende soundscapes. Gregors transformatie tot mens gaat gepaard met een opzwepende, pompende groove van schokkerige, ritmische figuren. Het scherm toont in die scène een spervuur ​​aan beelden, waarin steeds meer menselijke details verschijnen: wimpers, huid, het fotonegatief van een gebit. “Als je inzoomt, zijn mensen behoorlijk walgelijk, met haar op vreemde plekken. We wilden tastbaar maken hoe confronterend het is als je walgt. De afwijzing van de ‘ander’ houdt ons een spiegel voor,” aldus Nuno Lobo.

Als je inzoomt, zijn mensen behoorlijk walgelijk, met haar op vreemde plekken. We wilden tastbaar maken hoe confronterend het is als mensen je walgen

De Portugese broers Lobo wonen beiden in Amsterdam. Nuno (28) kwam in 2017 naar het Conservatorium van Amsterdam voor zijn master compositie, Pedro (26) volgde twee jaar later voor een master aan de Design Academy in Eindhoven. Tijdens een repetitie in de Aya Dance Studio in Amsterdam-West, op een warme donderdagochtend eind juni, zijn ze op een ontspannen manier voortdurend bezig. Ze geven instructies, overleggen met de rest van het team. Pedro plukt Nuno’s haar. Nuno laat Pedro zien hoe hij de projecties moet bedienen: omdat Nuno als componist de muziek het beste kent, zal het zijn taak zijn om de teksten tijdens het optreden synchroon te houden.

Geïnspireerd door oma

De broers komen uit een muzikale familie, dankzij de wereldberoemde pianiste Maria João Pires. Als kind woonde de grootmoeder van de broers Lobo in de buurt van haar klasgenoot Pires, die ze vaak piano hoorden spelen. De familie Lobo had geen geld voor muzieklessen, maar geïnspireerd door Pires, stimuleerde grootmoeder later haar hele familie om muziek te maken. Nuno speelt fagot, Pedro contrabas. “Oma nam ons altijd mee naar lessen en stimuleerde ons om harder te oefenen,” zegt Nuno.

De ‘virtuele opera’s’ die ze de afgelopen vijf jaar samen hebben gemaakt, ontstaan ​​organisch, zegt Pedro: “Het is niet zo dat er eerst een partituur is en ik het dan visueel aankleed, we werken simultaan, in een dialoog tussen muziek en beeld. We hebben veel respect voor elkaars expertise, maar we geven elkaar ook heel directe feedback, omdat we allebei het beste voor het project willen. Dat kunnen behoorlijk intense gesprekken zijn.”

Nuno: “Hij bedoelt dat we soms ruzie hebben.”

Pedro: “Omdat we broers zijn, kunnen we elkaar alles vertellen.”

Olifant met een verkoudheid

Bij eerdere projecten had Nuno een groter ensemble tot zijn beschikking, waardoor het makkelijker was om de ‘stemmen’ van de personages tegen een muzikale achtergrond te plaatsen. Nu moeten de vier spelers van Maat voortdurend switchen tussen voor- en achtergrond, tussen het personage dat ze onder leiding van Sean Hauser spelen en hun rol als muzikanten. Nuno componeert al tien jaar voor Maat en de partijen zijn precies op hun spel afgestemd. Als Gregor na zijn transformatie oog in oog komt te staan ​​met zijn familie, spreekt hij taal uit die ze niet kunnen verstaan, wat klinkt als een verkouden olifant die moeite heeft met ademhalen – geen gemakkelijke opgave op een baritonsax, maar Mafalda Oliveira kan het.

Oliveira heeft ook een los mondstuk waarmee ze piepende geluiden produceert: dit is de stem van Saskia, Gregors denkbeeldige vriendin, met wie hij in zijn afzondering een innerlijke dialoog voert. In tegenstelling tot het kale zwart-wit van de vier hoofdpersonages is Saskia’s icoon een kleurrijke kindertekening. Ook de sequenties van Gregors dromen zijn doordrenkt met verzadigde kleuren. “Gregors wereld is donker. Kleur staat voor de herinnering aan het zorgeloze geluk van de kindertijd,” zegt Pedro.

Gregors wereld is donker. Kleur staat voor de herinnering aan het zorgeloze geluk van de kindertijd.

Nuno: “Mijn moeder zei altijd: als je achttien bent, mag je doen wat je wilt. Daar keek ik echt naar uit. Maar het blijkt andersom te zijn. Als volwassene moet je werken, belasting betalen, aan verwachtingen voldoen. De kindertijd is zorgeloos. Daarom is Kafka’s verhaal nog steeds zo relevant: het verbeeldt de enorme druk van de maatschappij. Gregors toestand wordt niet uitgelegd, maar je kunt het zien als een soort burn-out.”

Interessant genoeg is Gregor in Metamorfose een ‘feng shui consultant’: hij adviseert klanten over de juiste plaatsing van hun meubels (een motief uit Kafka’s boek). Feng shui klinkt zweverig en zen, maar Gregor zit gewoon in een ratrace, opgejaagd door een koude manager. Nuno: “Onze wereld kapitaliseert alles – zelfs zen.”

Delen





Stuur een e-mail naar de redactie